หวย กว่าจะมีวันนี้ (และก่อนจะถึงวันนั้น)

โดย ศิริพร ยอดกมลศาสตร์

หวย กว่าจะมีวันนี้ (และก่อนจะถึงวันนั้น)

เมื่อพูดถึงหวยคนไทยจะนึกถึง ลอตเตอรี่ และ หวยใต้ดิน แต่จะมีสัก กี่คนที่รู้ว่าปีหนึ่งๆมีคนไทยซื้อหวยใต้ดินและลอตเตอรี่อย่างละเกือบ 20 ล้านคน คิดเป็นจำนวนเงินรวมกันเกือบ 2 แสนล้านบาท
 

บรรยากาศหาเลขเด็ด ตีเลขหวย หวังวันนี้รวย คนถูกหวยเข้าแจ้งความ ถูกหวยแดก เป็นปรากฏการณ์ที่เห็นได้ทั่วไปเดือนละ 2 ครั้ง แม้คนส่วนใหญ่จะบอกว่า ต้องการเสี่ยงโชค หรือหาความสนุกสนานเพลิดเพลิน เล่นนิดๆหน่อยๆ เล่นบ้างไม่เล่นบ้าง ไม่สร้างผลกระทบ ต่อวิถีชีวิตหรือทำให้เศรษฐกิจการเงินมีปัญหา แต่หากคนเล่นพัฒนาวงเงินในการซื้อ จาก เงินสิบเป็นเงินร้อย พัน หมื่น หรือมากกว่านั้น เล่นจนติด การเล่นหวยอาจทำให้สูญเสีย เงินจำนวนมากและส่งผลกระทบต่อชีวิตและการงานโดยไม่รู้ตัว เช่นกรณีดารานักแสดงและ พิธีกรตุ๊ยตุ่ยติดหวยหนัก 10 ปี กว่าจะรู้ตัว สูญเงินนับล้าน

และที่ไม่มีใครรู้คือ มีคนเล่นหวยมากน้อยขนาดไหนที่พัฒนาวงเงินซื้อหวยเพิ่มมากขึ้นๆ เบียดบังเงินที่จะนำไปใช้ในชีวิตปกติ เบียดบังเวลาที่จะไปทำกิจกรรมอื่นๆ ส่งผลกระทบต่อ ชีวิตแบบไม่รู้ตัวเฉกเช่นคุณตุ๊ยตุ่ย

ก่อนสิ้นปี 2555 รัฐบาลส่งสัญญาณชัด เร่งเดินหน้าโครงการจำหน่ายหวยออนไลน์ 2 ตัว 3 ตัว หลายคนฟังแล้วอาจจะรู้สึกดี เพราะจะได้ซื้อหวย 2 ตัว 3 ตัวแบบถูกกฎหมาย สำนักงาน สลากฯจะมีรายได้เป็นภาษีเข้ารัฐ ดีกว่าการจ่ายเงินซื้อหวยใต้ดิน แต่อีกหลายคนเกิดคำถาม มากมาย ตัวอย่างเช่น

เงินรายได้ที่เพิ่มขึ้นของสำนักงานสลากฯจะมาจากไหน

• “คนจนเล่นหวยจำนวนมากจะจนลงใช่หรือไม่

รัฐมีนโยบายและมาตรการอะไรในการป้องกันเด็กและเยาวชน รวมถึงปัญหาเศรษฐกิจและสังคมที่จะเกิดขึ้นตามมา..แน่ๆ

 

 ที่มา: www.facebook.com/infographic.thailand


ลอตเตอรี่

ลอตเตอรี่ เป็นการพนันที่จัดโดยรัฐ ครอบคลุมถึงสลาก 2 ประเภท ที่ออกโดยสำนักงาน สลากกินแบ่งรัฐบาล ได้แก่ สลากกินแบ่งรัฐบาล และสลากการกุศล (ต่อมาเปลี่ยนเป็น สลาก สาธารณกุศล)

ในโครงการธรรมาภิบาลในองค์กรของรัฐ : กรณีศึกษารัฐวิสาหกิจไทยปี 2552 ดร.นวลน้อย ตรีรัตน์ รวบรวมความเป็นมาของสำนักงานสลากฯ และวิเคราะห์ให้เห็นว่า ปัญหาการขาย ลอตเตอรี่เกินราคาเกิดจากระเบียบการจำหน่ายแบบบังคับขายขาดและการขาดระเบียบการ จัดสรรรายได้ที่ชัดเจนเปิดช่องให้ฝ่ายการเมืองเข้ามาแทรกแซงและแสวงหาประโยชน์ นำเงินไปใช้ โดยหวังผลทางการเมือง

 

 

 

หวยใต้ดิน

หวย คือการพนันเสี่ยงโชคจากการเลือกตัวเลข ตัวอักษร หรือรูปภาพ ในปี 2378 รัฐให้ สัมปทานเอกชนตั้งโรงหวย ทำให้หวยเป็นการพนันถูกกฎหมาย โดยเจ้าของโรงหวยต้องจ่ายอากร ให้รัฐ

ปี 2459 รัชกาลที่ 6 ทรงประกาศยกเลิกอากรหวยและห้ามการเล่นทั่วประเทศ การเล่นหวย จึงกลายเป็นผิดกฎหมาย แต่ประชาชนยังนิยมลักลอบเล่น และเมื่อรัฐบาลจัดตั้งสำนักงานสลากฯ เพื่อออกลอตเตอรี่เป็นประจำเจ้ามือจึงหันมาใช้เลขท้ายรางวัลที่ 1 และรางวัลเลขท้าย 2 ตัว 3 ตัว เป็นตัวเลขอ้างอิงในการออกหวย คนที่อยากรวยทางลัดสามารถเลือกเล่นหวยผิดกฎหมายหรือหวยใต้ดินด้วยเงินจำนวนเท่าไหร่ก็ได้ เล่นเลขไหนก็ได้ เล่นได้หลายรูปแบบ คู่ขนานกับหวยถูก กฎหมายหรือลอตเตอรี่ซึ่งกำหนดราคาคงที่และมีตัวเลขจำกัดจำนวน

การเติบโตของหวยใต้ดิน ส่งผลให้เกิดวงจรคอรัปชั่นและเครือข่ายความสัมพันธ์กับการเมือง ทั้งการเมืองระดับชาติและระดับท้องถิ่น

ในรายงานหวยใต้ดิน: โครงสร้างและการเปลี่ยนแปลงปี 2546 ดร.สังศิต พิริยะรังสรรค์ กล่าวไว้ว่าไม่มีโรงพักใดในประเทศไทยที่ไม่ได้รับส่วยจากเจ้ามือหวยใต้ดิน เพราะเหตุว่า ในทุกพื้นที่ของประเทศไทยล้วนแล้วแต่มีการเล่นหวยและมีเจ้ามือหวยและพลังของเจ้ามือ หวยใต้ดิน ตำรวจ และนักการเมือง ต่างมีบทบาทอย่างสำคัญในการสร้างระบอบประชาธิปไตย การพนัน’ (Casino Democracy) หรือประชาธิปไตยที่ผู้แทนมาจากการซื้อเสียง ซึ่งในปัจจุบัน ครอบคลุมทั้งองค์กรบริหารส่วนท้องถิ่น จนกระทั่งถึงการเลือกตั้งผู้แทนในระดับชาติ

ดังนั้น ในปี 2547-2549 เมื่อรัฐบาลให้ออกสลากเลขท้าย 2 ตัว 3 ตัว หรือหวยบนดินจึง ระบุวัตถุประสงค์ว่าเป็นไปเพื่อต่อต้านการจำหน่ายหวยใต้ดิน เงินนอกระบบ ผู้มีอิทธิพลในท้องถิ่น รวมถึงเป็นช่องทางที่รัฐสามารถควบคุมการขายลอตเตอรี่เกินราคาได้

หวยบนดิน ใช้ระเบียบกฎเกณฑ์แตกต่างจากลอตเตอรี่ เงินรางวัลมาจากรายได้จากการ จำหน่ายหักค่าใช้จ่ายในการดำเนินการ 20% ซึ่งจัดสรรเป็น ค่าตอบแทนผู้จำหน่าย (12%) ค่าใช้ จ่ายในการจัดการของสำนักงานสลาก (4.5%) สำนักงานตำรวจแห่งชาติ (2%) การสื่อสารแห่ง ประเทศไทย (1%) และภาษีการพนัน (0.5%) รายได้ส่วนที่เหลือหลังหักค่าใช้จ่ายในการดำเนินการ จะถูกนำเข้ากองทุนเงินรางวัล ซึ่งการอนุมัติใช้จ่ายเงินไม่ต้องผ่านการตรวจสอบและเห็นชอบจาก วุฒิสภา เปิดช่องให้นักการเมืองสามารถแสวงหาประโยชน์ ฝ่ายวุฒิสภาจึงตั้งคำถามเรื่องความ โปร่งใส และตั้งคณะกรรมาธิการย่อยเพื่อตรวจสอบ จนนำไปสู่การพิจารณายุติการขายหวยบนดิน

 

 

หวยออนไลน์

ความพยายามแก้ไขปัญหาการขายลอตเตอรี่เกินราคา เป็นที่มาของแนวคิดที่จะนำระบบคอมพิวเตอร์มาประยุกต์ใช้ หรือที่รู้จักกันในนามหวยออนไลน์

แรกเริ่มในปี 2539 หวยออนไลน์คือการตั้งตู้ขายลอตเตอรี่ ให้ผู้ซื้อเลือกเลขท้าย 3 ตัว ส่วนตัวเลขข้างหน้าเครื่องจะทำการสุ่ม บริษัท เซลลูล่าร์ โปรดักส์ แอนด์ เซอร์วิส จำกัด ในกลุ่มล็อกซเล่ย์ เป็นผู้ชนะการประมูล ทำหน้าที่จัดหาเครื่องจำหน่าย 5,000 เครื่อง สัมปทาน 10 ปี ซึ่งต่อมาบริษัทเซลลูล่าร์ได้ร่วมทุนกับ จีเท็ค คอร์ปอเรชั่น จัดตั้งบริษัท จาโก้ จำกัด ขึ้นมารับผิดชอบเรื่องนี้

ปีถัดมา คณะกรรมการกฤษฎีกาตีความว่า สัญญาเป็นโมฆะ เพราะเข้าข่าย พ...ร่วมทุน บริษัทจาโก้อ้างว่าเกิดความเสียหาย นำเรื่องเข้าสู่การพิจารณาของอนุญาโตตุลาการ ซึ่งไต่สวนจนถึงปี 2543 มีมติให้สำนักงานสลากฯชดใช้ค่าเสียหาย 2.5 พันล้านบาท แต่สำนักงานสลากฯไม่ยอมรับผลการตัดสิน ตั้งคณะกรรมการเพื่อหาข้อมูลไว้ชี้แจงในชั้นศาลต่อไป

ปี 2544 รัฐบาล พ...ทักษิณ ชินวัตร ยกเลิกโครงการหวยออนไลน์เดิม เริ่มเดินหน้าโครงการหวยออนไลน์ใหม่ และขณะที่ระบบตู้ยังไม่ได้เริ่มขาย รัฐบาลให้สำนักงานสลากฯออกหวยบนดิน จำหน่ายเฉพาะเลขท้าย 3 ตัว 2 ตัว บริษัทล็อกซเล่ย์ จีเทค เทคโนโลยี จำกัด ได้ทำสัญญาจ้างบริการจำหน่ายหวยระบบตู้ออนไลน์จำนวน 12,000 เครื่อง มูลค่าประมาณ 7 พันล้านบาท ในปี 2548 ต่อมาถูกสั่งชะลอโครงการ จนถึงปี 2552 สำนักงานสลากฯเริ่มเจรจารายละเอียดกับบริษัทล็อกซเล่ย์ จีเทค คาดขายหวยออนไลน์ได้ในปี 2553

แต่ปี 2553 รัฐบาลอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ สั่งยกเลิกโครงการหวยออนไลน์ 3 ตัว 2 ตัว และมีมติให้ใช้ตู้ออกสลากการกุศล (เหมือนลอตเตอรี่) ทำให้เกิดกระแสวิพากษ์วิจารณ์ว่ารัฐอาจเสียค่าปรับ ทว่าในเวลาไล่เลี่ยกัน ศาลฎีกาพิพากษากลับคำพิพากษาของศาลแพ่งให้สำนักงานสลากฯไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยให้บริษัทจาโก้ (ซึ่งฟ้องตั้งแต่ปี 2540)

หวยออนไลน์ระบบ 3 ตัว 2 ตัว กลับมาอีกครั้งในเดือนกรกฎาคม 2554 และเดินหน้าเต็มกำลังในช่วงท้ายปี 2555 คู่ขนานกับกระแสการคัดค้านและข้อเรียกร้องต่างๆจากภาคประชาชน ส่งผลให้สำนักงานสลากฯต้องแสดงท่าทีสนใจปัญหา ประกาศเตรียมประสานกรมสุขภาพจิต จัดตั้งศูนย์บำบัดผู้ติดการพนันหวย

 

 

สิ่งที่ต้องคิดก่อนจะมีหวยออนไลน์

แม้คนประมาณ 50% ยินดีที่จะมีหวยออนไลน์ แต่คนจำนวนไม่น้อยยังกังวลต่อปัญหาที่จะตามมา สิ่งที่สำนักงานสลากฯควรดำเนินการก่อนเปิดให้บริการหวยออนไลน์ สรุปได้ดังนี้

ปกป้อง เด็กและเยาวชน ไม่ให้มีส่วนเกี่ยวข้องกับกระบวนการซื้อ-ขายทุกขั้นตอน หากละเมิดต้องลงโทษบทหนัก

คุ้มครอง ผู้บริโภค กำหนดให้ใช้บัตรประจำตัวประชาชน(หรือบัตรแสดงตนอื่นๆ)ในการซื้อและรับรางวัล ผู้บริโภคไม่ต้องกังวลว่าจะถูกเอาเปรียบ ซื้อหวยเกินราคา ถูกหวยแล้วจะโดนขโมย หรือกระดาษที่พิมพ์ลบเลือนอาจจะขึ้นเงินไม่ได้ และจะทำให้การปกป้องเด็กและเยาวชนทำได้ง่าย ตั้งเครื่องไม่ให้ขายผู้มีอายุต่ำกว่าเกณฑ์ได้ทันที

ป้องกัน ปัญหาผลกระทบทางเศรษฐกิจสังคม ห้ามสนับสนุนการขายเกินขอบเขต เช่น กำหนดพื้นที่ขาย ให้จำหน่ายได้เฉพาะ ณ จุดขาย (points of sale) ห้ามโฆษณาประชาสัมพันธ์ผ่านสื่อสาธารณะ ห้ามนำระบบและหรือเครื่องมือในการจำหน่ายไปใช้ในธุรกรรมชนิดอื่น ห้ามนำข้อมูลของผู้ซื้อไปใช้ในกิจกรรมอื่นนอกเหนือจากการซื้อและรับรางวัล ฯลฯ

บริหารอย่างมืออาชีพ ผู้ขายต้องมีวุฒิบัตร ผ่านการอบรมเรื่องวิธีการขาย การดูแลรักษาเครื่อง การแก้ไขปัญหาเบื้องต้นกรณีระบบขัดข้อง จริยธรรมในอาชีพ เงื่อนไขในการดำเนินการ และบทลงโทษ รวมถึงต้องให้ผู้ได้รับสัมปทานเครื่องและผู้ขายแสดงใบอนุญาตในพื้นที่เปิดเผย ตรวจสอบง่าย และเพื่อให้สอดคล้องกับหลักการบริหารแบบโปร่งใส ใช้หลักธรรมาภิบาล ต้องเปิดเผยข้อมูลผลการดำเนินการ มีการประเมินผล ชี้แจงต่อสาธารณะ รับฟังความคิดเห็นของประชาชน ให้สถาบันวิชาการและภาคประชาสังคมเป็นเจ้าภาพในการศึกษาเรื่องผลกระทบและการนำข้อคิดเห็นไปสู่การปรับปรุงการดำเนินงานทุกปี

มีมาตรฐานสากล ต้องเริ่มตั้งแต่ปรับปรุงกฎหมายให้เป็นตามหลักสากล แยกฝ่ายกำหนดนโยบาย (Regulator) ออกจากตัวผู้ดำเนินการค้าสลาก (Player) เช่น ตั้งสำนักงานคณะกรรมการกำกับลอตเตอรี่ หรือแยกส่วนการบริหารสลากออกเป็นหน่วยงานพิเศษ เพื่อความโปร่งใสและความมีประสิทธิภาพในการดำเนินการ รวมถึงควรนำกำไรมาจัดตั้งกองทุนอิสระ อุดหนุนให้ภาคประชาสังคมเป็นผู้มีบทบาทหลักในการบริหาร ทำหน้าที่สนับสนุนหน่วยเฝ้าระวัง/ตรวจสอบ หน่วยบำบัดรักษาผู้ติดพนัน และภาคประชาสังคมที่ทำงานด้านสังคม