• จุลสาร
  • งานวิจัย
  • หนังสือ

วาทกรรมหวยใต้ดินในสังคมไทย

โดย อิสรีย์ ภักดิ์ศรีแพง และรัตพงษ์ สอนสุภาพ

บทความนี้เป็นส่วนหนึ่งของดุษฎีนิพนธ์เรื่องวาทกรรมหวยใต้ดินในสังคมไทย หลักสูตรปรัชญาดุษฎีบัณฑิต สาขาผู้นา ทางสังคม ธุรกิจ และการเมือง มหาวิทยาลัยรังสิต

ดุษฎีนิพนธ์นี้เป็นงานวิจัยเชิงคุณภาพ โดยการวิจัยเอกสารและสัมภาษณ์เชิงลึก จากผู้ให้ข้อมูลสาคัญ 4 กลุ่ม ประกอบด้วย กลุ่มที่หนึ่ง เจ้าหน้าที่รัฐ ได้แก่ ตา รวจ และฝ่ ายปกครอง กลุ่มที่สอง กลุ่มธุรกิจหวยใต้ดิน ได้แก่ เจ้ามือรายใหญ่ รายย่อย และผู้ซื้อหวยในพื้นที่จังหวัดนครราชสีมา และจังหวัดเลย กลุ่มที่สาม กลุ่มผู้ค้าสลาก ได้แก่ ผู้ค้ารายใหญ่ ผู้ค้ารายย่อย และผู้ซื้อสลากในพื้นที่จังหวัดนครราชสีมา และจังหวัดเลย กลุ่มที่สี่ กลุ่มนักวิชาการ ได้แก่ นักวิชาการทางด้านการพนันศึกษา และ ทางด้านโพสตโ์ มเดิร์น โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาพื้นที่และการคงอยู่ของธุรกิจหวยใต้ดินในสังคมไทย และเพื่อศึกษาปฏิบัติการวาทกรรมการพนันที่ใช้เบียดขับพื้นที่หวยใต้ดินในสังคมไทย

ผลการวิจัย ประการแรก พื้นที่และการคงอยู่ของธุรกิจหวยใต้ดินในสังคมไทย พบว่า อัตลักษณ์ของหวยใต้ดินมีการเลื่อนไหลจากการพนันที่ผิดกฎหมาย เป็นกิจกรรมที่เบียดบังรายได้ของรัฐ และภาพลบในรูปแบบเดิมๆ ไปสู่พื้นที่ใหม่ในหลายบริบท ได้แก่ 1) บริบททางเศรษฐกิจ แปรเปลี่ยนเป็นทางเลือกหนึ่งของการขจัดปัญหาทางเศรษฐกิจที่ลงทุนน้อย แต่ได้ผลตอบแทนคุ้มค่า 2) บริบททางสังคม โครงสร้างส่วนต่างๆ ในสังคมไทยล้วนสนับสนุนพฤติกรรมการเล่นหวย ผู้คนในสังคมดา เนินชีวิตด้วย “ความหวัง” และ “ความเชื่อ” หวยใต้ดินจึงเป็นการเสี่ยงโชคที่สนองตอบต่อความหวังของตน คนเล่นหวยเล่นเพื่อต้องการความสนุก อีกมุมหนึ่งผู้ซื้อมองว่าเป็ นกิจกรรมสันทนาการเพื่อผ่อนคลายสภาพจิตใจจากการทา งาน โดยกลุ่มเครือข่ายสังคมหวยใต้ดินเป็นความสัมพันธ์ในรูปของการเอื้อประโยชน์ซึ่งกันและกันระหว่างผู้ขายและผู้ซื้อ โดยมีกลไกของบุคลากรภาครัฐให้การอุปถัมภ์เพื่อให้กิจการประเภทนี้ยังคงอยู่ มีการผลิตซ้า ถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่นผ่านการก่อรูปเชิงสัญญะทางวัฒนธรรม 3) บริบททางการเมือง ตัวแสดงหลักในธุรกิจหวยใต้ดิน ได้แก่ นักการเมืองท้องถิ่นในพื้นที่ ซึ่งมักจะเป็ นเจ้ามือรายใหญ่ในพื้นที่ นักการเมืองท้องถิ่น เจ้าหน้าที่รัฐ เจ้ามือหวยใต้ดิน และผู้ซื้อ มีความสัมพันธ์ที่โยงใยกันผ่านธุรกิจหวยใต้ดิน ระบบอุปถัมภ์ลดความเหลื่อมล้ำ ของความต่างในสาขาอาชีพกลายเป็นคู่ค้าทางธุรกิจ เป็นผู้ร่วมงานทางการเมือง เป็นเครือข่ายทางการเมืองที่เหนียวแน่นผูกพัน จนถือเป็นกิจกรรมที่สร้างความสมัครสมานสามัคคีทางการเมืองในท้องถิ่นได้อีกทางหนึ่ง

ประการที่สอง ปฏิบัติการวาทกรรมการพนัน (Discursive Practice) ที่ใช้เบียดขับพื้นที่หวยใต้ดินในสังคมไทย 1) ปฏิบัติการทางวาทกรรมของกระบวนการสร้างภาพแทนความจริงก่อให้เกิดความเชื่อมโยงของวาทกรรมหลักและวาทกรรมรอง รัฐสร้างปฏิบัติการสถาปนา “วาทกรรมหลัก” ซึ่งในที่นี้คือหวยรัฐหรือสลากกินแบ่งรัฐบาล และสร้างคู่ตรงข้ามที่แตกต่างและด้อยคุณค่ากว่าขึ้นมาเรียกว่า ปฏิบัติการสถาปนา “วาทกรรมรอง” ซึ่งในที่นี้ คือ หวยใต้ดิน 2) เป็นการวิเคราะห์วาทกรรมเชิงวิพากษ์ที่แสดงให้เห็นถึงความเชื่อมโยงสัมพันธ์กันของแนวคิดวาทกรรม อำนาจ ความรุนแรง กับแนวคิดสัญวิทยาที่ร่วมกันสร้างภาพแทนความจริงคู่ตรงข้ามให้แก่หวยรัฐบาลและหวยใต้ดิน ซึ่งบริบทดังกล่าว เป็นปัจจัยแวดล้อมสำคัญที่ส่งผลต่อการประสบความสำเร็จในการแย่งชิงพื้นที่เฉพาะอันเป็นพื้นที่ทางความคิดและการยอมรับจากผู้คนในสังคมไทย การสื่อความหมายสัญญะที่แสดงให้เห็นความคิดและจินตภาพของคา ว่า “หวย” ในฐานะที่เป็นการละเล่นเสี่ยงทายตัวเลขที่เล่นกันในสังคมไทย พบว่ามีการสื่อสัญญะที่แอบแฝงไว้ด้วยปฏิบัติการวาทกรรมของการใช้อา นาจและความรุนแรงที่ก่อให้เกิดความคิดและจินตภาพในการจาแนกให้เกิดการรับรู้และเข้าใจถึงการเป็นคู่ตรงข้ามของหวย โดยการเลือกใช้คา /ภาษา ผ่านรูปสัญญะว่า “รัฐ” กับ “ใต้ดิน” ทำให้ความหมายสัญญะที่สื่อออกมาแสดงถึงความคิดและจินตภาพที่แตกต่างกันและมีคุณค่าที่ไม่เท่ากันของการเล่นหวยทั้งสองประเภทนี้ จากการสร้างภาพแทนความจริงร่วมกันระหว่างแนวคิดวาทกรรมและแนวคิดสัญวิทยา นาไปสู่การเป็นคู่ตรงข้ามอย่างสมบูรณ์ของหวยใต้ดินและหวยรัฐหรือสลากกินแบ่งรัฐบาล ผ่านกระบวนการต่างๆ เพื่อสร้างความถูกต้องและชอบธรรมให้แก่หวยรัฐ ในการเป็นวาทกรรมหลัก ภายใต้บริบททางสังคม เศรษฐกิจ และการเมือง